Cây củ mài, hay còn gọi là Hoài Sơn, là một loại dược liệu quý và thực phẩm bổ dưỡng, có nguồn gốc từ vùng rừng núi Việt Nam. Việc trồng củ mài, đặc biệt là áp dụng kỹ thuật trồng cây củ mài chuẩn xác, không chỉ giúp khai thác tiềm năng kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát triển giống cây này. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng khám phá quy trình trồng củ mài chi tiết, từ khâu chuẩn bị giống đến chăm sóc và thu hoạch, đảm bảo bạn có thể tự tạo ra những vụ mùa bội thu ngay tại nhà hoặc trên quy mô lớn hơn. kỹ thuật trồng cây củ mài sẽ là kim chỉ nam cho mọi bước đi.
Cây củ mài là một loại cây dễ trồng, có thể phát triển tốt ở nhiều điều kiện khí hậu khác nhau tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đạt được năng suất cao và chất lượng củ tốt nhất, việc nắm vững kỹ thuật trồng cây củ mài là vô cùng quan trọng.
Củ mài có tên khoa học là Dioscorea persimilis Prain, thuộc họ Củ Nâu (Dioscoreaceae). Đây là loại cây dây leo, thường mọc hoang ở các vùng rừng núi.
Trong ẩm thực và y học cổ truyền, củ mài (Hoài Sơn) được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng và dược tính.
Nắm vững kỹ thuật trồng cây củ mài giúp bạn có nguồn cung ổn định cho nhu cầu cá nhân hoặc kinh doanh.
Đặc Điểm Nổi Bật Của Cây Củ Mài
Cây củ mài là một loại thân thảo sống lâu năm, thân quấn, mọc lan trên mặt đất hoặc leo bám vào các vật thể xung quanh.
- Thân: Thân cây có thể dài hàng mét, mọc rất nhanh.
- Lá: Lá mọc đối, hình tim, mép nguyên, có cuống lá dài.
- Hoa: Hoa mọc thành chùm ở kẽ lá, nhỏ, màu trắng hoặc xanh nhạt.
- Củ: Đây là bộ phận quan trọng nhất, củ mài có thể phát triển rất to, hình dáng thuôn dài hoặc có đốt như củ khoai lang, vỏ ngoài màu nâu hoặc xám, ruột màu trắng hoặc vàng nhạt. Củ mài có thể nặng vài kg, thậm chí hàng chục kg nếu được trồng và chăm sóc tốt.
- Phân bố: Cây mọc hoang ở nhiều vùng rừng núi nước ta, phổ biến ở các tỉnh phía Bắc như Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, và các tỉnh miền Trung như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình.
Chuẩn Bị Giống Cây Củ Mài
Việc lựa chọn và chuẩn bị giống tốt là bước khởi đầu quan trọng cho một vụ mùa thành công. Củ mài có thể nhân giống bằng hai phương pháp chính:
1. Sử Dụng “Dái Củ” (Mắt Củ)
“Dái củ” hay còn gọi là “mắt củ” là phần đỉnh của củ mẹ, nơi có các chồi non tiềm năng để phát triển thành cây mới.
- Thu thập: Sau khi thu hoạch củ mẹ, giữ lại phần đầu củ có mắt.
- Bảo quản:
- Để “dái củ” ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp trong vài ngày để hơi khô bề mặt.
- Trộn “dái củ” với cát ẩm hoặc đất mùn ẩm, cho vào hòm gỗ, hộp giấy hoặc khoét hố để bảo quản. Độ ẩm của cát/đất cần duy trì ở mức vừa phải, không quá khô cũng không quá ướt để tránh thối hoặc mốc.
- Kiểm tra định kỳ, loại bỏ những “dái củ” bị hỏng, thối. Che chắn cẩn thận để ngăn chuột phá hoại.
- Ở vùng có mùa đông ấm áp, có thể bảo quản trong thùng kín có lỗ thông hơi.
2. Trồng Bằng Cây Con Ươm Từ “Dái Củ”
Phương pháp này có thể cho tỷ lệ sống cao hơn và cây con khỏe mạnh hơn.
- Ươm giống: “Dái củ” được xử lý và ươm vào bầu đất hoặc luống ươm có độ ẩm phù hợp.
- Chăm sóc cây con: Giữ ẩm, che nắng và đảm bảo thông thoáng cho đến khi cây con có 1-2 cặp lá thật thì có thể đem trồng ra ruộng.
Lưu ý: Cây giống cần khỏe mạnh, không sâu bệnh, có khả năng sinh trưởng tốt.
Kỹ Thuật Làm Đất Và Lên Luống
Đất trồng củ mài cần tơi xốp, giàu dinh dưỡng, thoát nước tốt và có độ pH từ 6.0 – 7.0.
1. Chọn Vị Trí Trồng
- Ưu tiên những nơi có ánh sáng mặt trời đầy đủ hoặc bán phần.
- Tránh những vùng đất trũng, úng nước.
- Đất nên được cày bừa kỹ, làm sạch cỏ dại và tàn dư thực vật vụ trước.
2. Lên Luống
- Luống đơn: Tạo luống có chiều rộng khoảng 60-80 cm, cao 20-30 cm. Khoảng cách giữa các luống khoảng 40-50 cm để tiện chăm sóc và thoát nước.
- Luống kép: Có thể trồng theo hàng đơn hoặc hàng kép.
- Hàng đơn: Trồng theo một hàng dọc theo luống, khoảng cách cây 23-27 cm.
- Hàng kép: Trồng hai hàng cách nhau một khoảng nhỏ (khoảng 7cm giữa hai mầm), tạo thành hình chữ “bát”, cây cách nhau 13-17 cm tùy thuộc vào loại hình trồng.
3. Bón Phân Lót
Trước khi trồng, bón lót phân hữu cơ hoai mục, phân chuồng ủ kỹ, phân lân hoặc vôi bột để cải tạo đất, cung cấp dinh dưỡng ban đầu và điều chỉnh độ pH.
- Với mỗi mẫu (khoảng 1000m²), có thể bón khoảng 1.600 kg phân bắc (phân chuồng ủ hoai mục).
Thời Vụ Và Kỹ Thuật Trồng Củ Mài
1. Thời Vụ Trồng
- Miền Nam: Tháng 3 dương lịch, khi nhiệt độ đất đạt trên 13°C.
- Miền Bắc: Tháng 4 dương lịch, khi nhiệt độ đất đủ ấm.
2. Kỹ Thuật Trồng
- Chuẩn bị rãnh: Trên luống đã làm, xẻ các rãnh sâu khoảng 7 cm, cách nhau khoảng 27-33 cm (đối với luống đơn).
- Đặt giống:
- Đặt “dái củ” hoặc cây con đã ươm vào rãnh. Chú ý hướng mầm lên trên và ngả về cùng một phía.
- Khoảng cách giữa các “dái củ” hoặc cây con trong rãnh là 23-27 cm.
- Lấp đất: Lấp một lớp đất mỏng lên trên để giữ ẩm và bảo vệ mắt củ/cây con.
- Tưới nước: Ngay sau khi trồng, tưới nước nhẹ nhàng để đảm bảo độ ẩm, giúp cây dễ nảy mầm và phát triển.
3. Trồng Theo Hàng Kép
Nếu trồng theo hàng kép, cần chú ý đặt nghiêng hai hàng mầm, sao cho hai đầu mầm cách nhau khoảng 7 cm, tạo thành hình chữ “bát” để tối ưu không gian và ánh sáng.
Chăm Sóc Cây Củ Mài
Chăm sóc đúng kỹ thuật là yếu tố then chốt để cây sinh trưởng khỏe mạnh và cho củ to, nhiều.
1. Tưới Nước
- Miền Bắc: Chú trọng tưới nước sau khi trồng, đặc biệt vào mùa khô hoặc khi lượng mưa ít. Khi cây đã mọc, điều chỉnh lượng nước tưới tùy thuộc vào tình hình thời tiết, tránh để đất quá khô hoặc quá ngập úng.
- Miền Nam: Lượng mưa nhiều nên ít cần tưới. Tuy nhiên, vào cuối mùa hè đầu mùa thu (lập thu), khi củ phát triển mạnh, nếu gặp thời tiết khô hạn, cần tưới nước kịp thời để củ không bị nứt nẻ và phát triển tốt.
- Nguyên tắc chung: Duy trì độ ẩm ổn định cho đất, không để cây bị thiếu nước hoặc úng nước.
2. Cắm Cọc và Làm Dây Leo
- Cắm cọc: Khi cây con cao khoảng 33 cm, cần tiến hành cắm cọc cho dây leo. Mỗi cây cắm một cọc, cọc có chiều cao khoảng 2m. Các cọc gần nhau trên một luống có thể chụm đầu lại để tăng độ vững chắc, chống gió bão.
- Quấn dây: Dùng dây mềm để quấn thân cây vào cọc, hướng cây leo lên trên. Điều này giúp cây nhận đủ ánh sáng, hạn chế sâu bệnh và tăng năng suất.
3. Làm Cỏ và Xới Đất
- Đợt 1: Tiến hành làm cỏ đợt đầu khi cây mọc được khoảng 33 cm. Xới đất nhẹ nhàng quanh gốc cây, sâu khoảng 3 cm. Tránh xới sâu làm tổn thương rễ. Có thể dùng cuốc giữa các hàng, nhưng giữa các cây nên làm cỏ bằng tay để đảm bảo an toàn.
- Đợt 2 & 3: Lần lượt làm cỏ vào giữa tháng 6 và cuối tháng 7 – đầu tháng 8. Tiếp tục nhổ cỏ và quấn dây leo nếu dây bò ra đất.
- Lưu ý: Khi cây đã có cọc và dây leo lên, việc làm cỏ sẽ dễ dàng hơn. Cần loại bỏ cỏ dại triệt để để cây không cạnh tranh dinh dưỡng và ánh sáng.
4. Bón Phân Bổ Sung
Ngoài phân bón lót, cần bổ sung phân bón cho cây trong quá trình sinh trưởng:
- Giai đoạn cây con: Bón thúc bằng phân đạm, phân NPK có tỷ lệ đạm cao để cây phát triển thân lá.
- Giai đoạn cây phát triển củ: Bón phân NPK có tỷ lệ kali cao để hỗ trợ quá trình tạo củ và tích lũy dinh dưỡng.
- Tần suất và liều lượng bón phân cần căn cứ vào điều kiện đất đai và sinh trưởng thực tế của cây.
Phòng Trừ Sâu Bệnh Hại
Cây củ mài nhìn chung khá khỏe, ít bị sâu bệnh nặng. Tuy nhiên, cần chú ý một số vấn đề:
1. Sâu Bệnh Thường Gặp
- Sâu hại: Sâu cuốn lá, sâu đục thân (ít gặp). Có thể bắt bằng tay hoặc sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật sinh học khi cần thiết.
- Bệnh hại:
- Vàng lá: Thường do thiếu dinh dưỡng, úng nước hoặc bệnh thối rễ.
- Thối rễ: Do đất thoát nước kém, tưới quá nhiều nước. Cần cải tạo đất, đảm bảo thoát nước tốt, tránh tưới đẫm.
- Rệp sáp: Có thể tấn công trên thân, lá non. Cần phun thuốc đặc trị hoặc sử dụng các biện pháp phòng trừ sinh học.
- Nấm bệnh: Gây đốm lá, ảnh hưởng đến quang hợp. Cần tỉa bỏ lá bệnh, giữ thông thoáng và sử dụng thuốc diệt nấm khi cần.
2. Biện Pháp Phòng Ngừa
- Chọn giống khỏe, sạch bệnh.
- Luân canh cây trồng.
- Vệ sinh đồng ruộng, loại bỏ tàn dư thực vật.
- Đảm bảo thoát nước tốt, tránh để đất ngập úng.
- Bón phân cân đối, tránh bón thừa đạm.
- Kiểm tra cây thường xuyên để phát hiện sớm và xử lý kịp thời.
Thu Hoạch Củ Mài
1. Thời Điểm Thu Hoạch
- Củ mài thường cho thu hoạch sau khoảng 6-8 tháng trồng, tùy thuộc vào giống và điều kiện chăm sóc.
- Dấu hiệu nhận biết củ đã già là lá cây bắt đầu có dấu hiệu úa vàng, héo dần.
- Thời điểm thu hoạch tốt nhất là vào mùa khô hoặc trước mùa mưa bão để tránh củ bị thối do úng nước.
2. Kỹ Thuật Thu Hoạch
- Dùng cuốc hoặc thuổng đào nhẹ nhàng xung quanh gốc cây để tránh làm củ bị dập, nứt.
- Làm sạch đất bám trên củ.
- Cắt bỏ phần dây leo và lá.
3. Bảo Quản Củ Mài Sau Thu Hoạch
- Chọn những củ lành lặn, không bị tổn thương.
- Để củ ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp.
- Có thể bảo quản bằng cách bọc trong cát ẩm, hoặc để trong hầm, kho có nhiệt độ ổn định.
- Nếu để lâu, cần kiểm tra định kỳ để loại bỏ những củ bị hỏng.
An Toàn Khi Sử Dụng Củ Mài
Củ mài là loại thực phẩm và dược liệu an toàn, không độc tính. Tuy nhiên, với trẻ nhỏ hoặc người có cơ địa nhạy cảm, nên sử dụng với lượng vừa phải. Cần phân biệt rõ ràng củ mài với các loại cây độc có hình dáng tương tự.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kỹ Thuật Trồng Cây Củ Mài
1. Củ mài trồng bao lâu thì thu hoạch được?
Thông thường, củ mài cần khoảng 6-8 tháng để đạt kích thước thu hoạch.
2. Cần bón loại phân gì cho cây củ mài?
Nên sử dụng phân hữu cơ hoai mục và phân NPK. Giai đoạn đầu ưu tiên đạm, giai đoạn tạo củ ưu tiên kali.
3. Tại sao lá cây củ mài bị vàng?
Lá vàng có thể do thiếu dinh dưỡng, tưới quá nhiều nước gây úng rễ, hoặc do bệnh thối rễ.
4. Làm thế nào để củ mài to và chắc?
Đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng, nước tưới hợp lý, ánh sáng đầy đủ, và phòng trừ sâu bệnh tốt, đặc biệt là giai đoạn cây phát triển củ.
5. Có thể trồng củ mài trong chậu không?
Có thể trồng củ mài trong chậu lớn, tuy nhiên cần chậu có kích thước đủ lớn để củ phát triển và cần giàn leo chắc chắn.
6. Cây củ mài có kén đất không?
Cây củ mài ưa đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng, thoát nước tốt. Tránh đất sét nặng, đất chua hoặc đất úng ngập.
7. Làm thế nào để bảo quản “dái củ” tốt nhất?
Bảo quản “dái củ” đã hơi khô bề mặt trong cát ẩm, đậy kín và kiểm tra định kỳ để giữ ẩm vừa phải, tránh mốc, thối.
Áp dụng thành công kỹ thuật trồng cây củ mài sẽ mang lại nhiều lợi ích. Bắt đầu từ việc chuẩn bị kỹ lưỡng, chăm sóc chu đáo và thu hoạch đúng thời điểm, bạn sẽ gặt hái được những củ mài chất lượng, góp phần vào bữa ăn gia đình hoặc mang lại giá trị kinh tế cao.
Ngày cập nhật gần nhất 05/01/2026 bởi Minh Anh
Với nền tảng kiến thức chuyên sâu từ Đại học Nông Lâm và hơn gần một thập kỷ lăn lộn với các dự án vườn sân thượng, Minh Anh thấu hiểu những khó khăn của người phố thị khi muốn chạm tay vào đất. Tại Ficoco, Minh Anh không chỉ viết về kỹ thuật, mà còn là người trực tiếp thử nghiệm các giải pháp giá thể và phân bón để hiện thực hóa sứ mệnh “Make Farming Easy”. Mục tiêu của mình là biến những kiến thức nông nghiệp phức tạp thành những bước hướng dẫn đơn giản nhất, để bất kỳ ai cũng có thể tự tay thu hoạch thực phẩm sạch ngay tại ban công nhà mình.
